Pedasa'nın kuruluşundan İtalyan işgalinin sonuna — Bodrum'un 3500 yıllık tarihinde Lelegler, Karyalılar, Persler, Helen, Roma, Bizans, Menteşeoğulları ve...
Bodrum’un tarihi, çoğu ziyaretçinin tahmin ettiğinden çok daha derin. 3500 yıllık kesintisiz bir yerleşim — Leleglerin Pedasa’sını kurmasından, kentin İtalyan işgalinden kurtuluşuna kadar üst üste bindirilmiş 8 medeniyetin izleri yarımadanın her köşesinde duruyor. Bu kronoloji, Bodrum’a gelen her ziyaretçinin temel referansı olarak hazırlandı.
M.Ö. 12.-11. yy — Lelegler dönemi
Pedasa’nın kuruluşu yarımadanın yazılı tarihinin başlangıcı. Truva Savaşı sonrası Karya bölgesine göç eden Lelegler, bugünkü Bodrum yarımadasında 8 kent kurdular: Pedasa (başkent), Termera, Madnasa, Side, Telmissos, Ouranion, Theangela ve Syangela. Yerleşim deseni hep aynıydı — kıyıya kolay erişimli tepe ve dağ doruklarında akropoller, surla çevrili savunma yapıları, nekropoller. Bu dönemin izleri bugün Konacık, Akyarlar, Türkbükü ve Etrim çevresindeki sit alanlarında görülebilir.
→ Detay: Lelegler ve Bodrum yarımadasındaki 8 antik kent
M.Ö. 6.-5. yy — Karyalılar, Lidya ve Pers egemenliği
Karyalılar, Lelegler’in soyundan gelen ve bölgenin yeni egemen halkı olan topluluk. M.Ö. 6. yüzyılda Lidya Krallığının, ardından Pers İmparatorluğu’nun egemenliğine giren Karya, Pers İmparatorluğu içinde bir satraplık oldu. Pedasa bu dönemde önemli bir konum kazandı.
Bu dönem aynı zamanda Bodrum’un yetiştirdiği iki tarihi figürün çağı:
- Herodotos (M.Ö. 484, Halikarnassos doğumlu) — “tarihin babası” olarak bilinen yazar
- I. Artemisia — Karya kraliçesi ve antik dünyanın ilk kadın amirali, Pers donanmasında savaşan komutan
M.Ö. 4. yy — Hekatomnos sülalesi ve Mausolos
Karya bölgesi Hekatomnos sülalesi tarafından yönetildi. Bu sülalenin en bilinen üyesi Mausolos, Karya satraplığının başkentini Mylasa’dan Halikarnassos’a taşıdı ve şehri yeniden inşa ettirdi. 24 yıllık saltanatında:
- 8 Leleg kentinin halkını Halikarnassos’a topladı (kentleşme politikası)
- Myndos Kapısı dahil Halikarnassos’un 7.5 km uzunluğundaki surlarını inşa ettirdi (M.Ö. 360’lar)
- Kendi anıt mezarı olan Mausoleion’un yapımını başlattı — daha sonra antik dünyanın yedi harikasından biri olacak yapı
Mausolos’un ölümünden sonra kız kardeşi ve karısı II. Artemisia Mausoleion’un yapımını tamamlamayı sürdürdü.
→ Detay: Halikarnassos Mozolesi · Myndos Kapısı
M.Ö. 334 — Büyük İskender’in kuşatması
Büyük İskender, Anadolu seferinde Halikarnassos’u kuşattı. Kentin Myndos Kapısı’ndaki güçlü savunması ve Mausolos’un yaptırdığı hendekler İskender’in saldırılarını uzun süre etkisiz bıraktı. Sonunda kent İskender’e teslim edildi — efsaneye göre Karya Kraliçesi Ada kentin anahtarlarını elden teslim etti.
Helenistik ve Roma dönemleri (M.Ö. 4. yy – M.S. 4. yy)
İskender sonrası Helenistik krallıklar, ardından Roma İmparatorluğu dönemi. Halikarnassos önemli bir Karya liman kenti olarak ticaret ve kültür merkezi konumunu korudu. Yarımadanın çevresindeki yerleşimler — Turgutreis, Akyarlar, Bitez — Lelegler’den Hellenistik, Roma, Bizans ve Osmanlı dönemlerine uzanan kesintisiz kültürel sürekliliğe sahip.
Bizans dönemi (M.S. 4.-11. yy)
Roma’nın doğu mirası Bizans olarak devam etti. Bu dönemde Aspat (Strobilos) adıyla bilinen kıyı yerleşim önemli bir liman ve garnizon noktası oldu. Yarımadada Bizans dönemine ait kale, kilise ve sivil yapı kalıntıları yaygın.
Türk dönemi (11.-13. yy) ve Menteşeoğulları
Şehir, XI. yüzyılın son çeyreğinde Türklerin egemenliğine geçti. XIII. yüzyılda bölge Menteşe Beyliği topraklarına katıldı — bu dönemde yarımadada Türk-İslam yerleşimi yoğunlaştı, ticaret ve denizcilik kültürü Anadolu Selçuklu ve sonra Beylik geleneğiyle harmanlandı.
1402-1522 — St. Jean Şövalyeleri ve Bodrum Kalesi
1402’de Rodos’taki St. Jean Şövalyeleri Halikarnassos kalıntıları üzerine Bodrum Kalesi’ni (St. Petrus Kalesi) inşa etmeye başladı. Mausoleion’un yıkıntılarından (M.S. 1304 depremiyle çoktan harap olmuştu) çıkarılan taşlar kalede kullanıldı. Kale, Şövalyelerin Anadolu kıyısındaki en güçlü garnizonlarından biri oldu — İngiliz, Fransız, İtalyan, Alman ve Yılan kuleleri bu dönemde yapıldı.
1522 — Osmanlı dönemi
Kanuni Sultan Süleyman’ın Rodos’u fethiyle birlikte Bodrum Osmanlı İmparatorluğu topraklarına katıldı. “Bodrum” ismi de bu dönemde yaygınlaştı (kalenin alt katları için kullanılan “bodrum” sözcüğünden). Şehir Osmanlı yönetiminde küçük bir liman kasabası olarak kaldı; nüfus 19. yüzyıla kadar düşük seyretti.
1919-1921 — İtalyan işgali ve kurtuluş
I. Dünya Savaşı’nın sonunda, 11 Mayıs 1919’da Bodrum İtalyanlar tarafından işgal edildi. Mondros Mütarekesi sonrası Anadolu’nun bölünme planının bir parçası olan bu işgal, 5 Temmuz 1921’de sona erdi. Bu tarih Bodrum’un kurtuluş günü olarak hâlâ anılıyor.
Cumhuriyet ve modern dönem
Cumhuriyet’in kuruluşundan sonra Bodrum uzun süre küçük bir balıkçı kasabası olarak kaldı. Sünger avcılığı 1920-1980 arası ana geçim kaynağıydı.
Halikarnas Balıkçısı Cevat Şakir 1925’te siyasi sürgün olarak Bodrum’a geldi; üç yıllık ikametinde başlattığı mavi yolculuk geleneği ve yazıları, Bodrum’un modern kimliğini neredeyse tek başına kurdu.
1965’te 26.000 olan ilçe nüfusu, 2000’de 100.000’e, 2015’te 156.000’e ulaştı — Muğla’nın en kalabalık ilçesi. Turizm ve gulet inşaatı bugünkü ekonominin omurgasını oluşturuyor.
Özet kronoloji tablosu
| Tarih | Olay |
|---|---|
| M.Ö. 12.-11. yy | Pedasa kuruluşu, Leleg yerleşimi |
| M.Ö. 6. yy | Lidya, ardından Pers egemenliği |
| M.Ö. 484 | Herodotos doğumu (Halikarnassos) |
| M.Ö. 480 | Salamis Deniz Savaşı’nda I. Artemisia |
| M.Ö. ~377 | Mausolos başkenti Mylasa’dan Halikarnassos’a taşıdı |
| M.Ö. 360’lar | Myndos Kapısı + Halikarnassos surları |
| M.Ö. 353 | Mausolos öldü, II. Artemisia Mausoleion’u tamamladı |
| M.Ö. 334 | Büyük İskender Halikarnassos’u kuşattı |
| M.S. 1304 (8 Ağu) | Anadolu depremi Mausoleion’u yıktı |
| 1402 | St. Jean Şövalyeleri Bodrum Kalesi inşaatına başladı |
| 1522 | Kanuni’nin Rodos fethi → Bodrum Osmanlı’ya geçti |
| 11 Mayıs 1919 | İtalyan işgali başladı |
| 5 Temmuz 1921 | İşgal sona erdi (kurtuluş) |
| 1925 | Halikarnas Balıkçısı sürgüne geldi |
| 2014 | Büyükşehir reformu — köyler mahalle oldu |
Resmi kaynaklar: Bodrum Belediyesi Bodrum Tarihi sayfası (bodrum.bel.tr/page.php?id=19), “Bodrum Yarımadasının Tarihi Coğrafyası” PDF (bodrum.bel.tr/upload/basili_kaynaklar), Uluslararası Bodrum Herodot Çalıştayı.
Okumaya devam et: